Rysunki i animacje do matematyki na pierwszych latach studiów. Każdy
można prowadzić krok po kroku (przyciski ◀
krok, krok ▶ albo strzałki na klawiaturze), odtworzyć w
całości (▶ odtwórz, spacja) i zmieniać jego parametry suwakami.
Wartości granic, asymptot i ekstremów są wyliczane symbolicznie.
Jak się uczyć: zanim przesuniesz suwak albo klikniesz krok
▶, przewidź, co się stanie – a potem sprawdź.
Kolory mają stałe znaczenie: zielony – rosnąca, wypukła; niebieski –
malejąca, wklęsła; bordowy – wyróżniony punkt, wynik; fioletowy –
obszar, zbiór wartości.
51 rysunków · animacje uruchamiają się po przewinięciu do nich albo przyciskiem ▶ uruchom animację.
Funkcje i ich własności
Funkcja jako maszyna, wykres punkt po punkcie
●○○ wstęp
Funkcja przyporządkowuje każdemu argumentowi x z dziedziny dokładnie
jedną wartość f(x). Wykres to
zbiór wszystkich punktów (x, f(x)):
animacja dokłada je po jednym, a w x=-2
pokazuje argument spoza dziedziny.
Dziedzina i zbiór wartości jako rzuty
●○○ wstęp
Dziedzinę odczytujemy jako rzut wykresu na oś x (prosta pionowa przecina wykres), zbiór
wartości jako rzut na oś y (prosta
pozioma przecina wykres).
Monotoniczność: para x_1<x_2
●○○ wstęp
Funkcja jest rosnąca w zbiorze X,
gdy dla x_1<x_2 zawsze f(x_1)<f(x_2). Dla x_1=-4 animacja znajduje parę punktów, dla
której warunek nie zachodzi w (-\infty,-2)\cup(-2,0\rangle.
Przesuwanie wykresu o wektor
●○○ wstęp
Najpierw przesunięcie poziome f(x)\to
f(x+a) (o wektor [-a,0]), potem
pionowe \to f(x+a)+b (o wektor [0,b]). Suwaki: wybór funkcji, a, b.
każda grupa dokłada co najmniej \frac12: schodki rosną bez końca
obok sumy \sum\frac{1}{n^2}
zatrzymują się poniżej \frac{\pi^2}{6}
oś n w skali logarytmicznej:
harmoniczny rośnie jak \ln n
Granica i ciągłość funkcji
Granice jednostronne przez ciągi
●○○ wstęp
Ciąg argumentów x_n=x_0-\frac1n
zbliża się do x_0 z lewej strony, x_n=x_0+\frac1n z prawej. Osie przybliżają
się do x_0 razem z ciągiem. Suwakiem
punkt x_0 wybierz 1 (granice różne), 5 (granice równe) albo 0 (maksimum).
Granice w nieskończoności
●○○ wstęp
Widok oddala się razem z punktem: przy x\to-\infty wartości zbliżają się do 5 (asymptota pozioma), przy x\to+\infty maleją bez ograniczenia (zwróć
uwagę na podziałkę osi y).
Asymptota pionowa
●○○ wstęp
Oś x przybliża się do -2, oś y
oddala się: wartości rosną (z lewej) lub maleją (z prawej) bez
ograniczenia, więc x=-2 jest asymptotą
pionową obustronną.
Asymptota ukośna
●●○ typowy wykład
Prosta y=ax+b jest asymptotą ukośną,
gdy f(x)-(ax+b)\to0. Fioletowy odcinek
pokazuje tę różnicę.
Wykres może przeciąć asymptotę
●○○ wstęp
Może: asymptota pozioma opisuje tylko zachowanie dla x\to\pm\infty. To częste błędne przekonanie
studentów.
Ciągłość w punkcie: trzy przypadki
●○○ wstęp
Funkcja jest ciągła w x_0\in D_f,
gdy \lim_{x\to x_0^-}f(x)=\lim_{x\to
x_0^+}f(x)=f(x_0). Suwak przypadek przełącza trzy
sytuacje: granica równa wartości, granica różna od wartości i punkt
spoza dziedziny.
\lim_{x\to x_0}f(x)=g: dla każdego
\varepsilon>0 istnieje \delta>0, że wykres nad (x_0-\delta,x_0+\delta) mieści się w pasie
(g-\varepsilon,g+\varepsilon).
Sterowanie:\varepsilon, \delta (student sam próbuje dobrać), wybór
funkcji
Typowy błąd: „\delta dobieramy raz na zawsze”
(zależy od \varepsilon).
Co zobaczysz krok po kroku
pas poziomy szerokości 2\varepsilon
wokół g
szukanie \delta: pionowy pas zwęża
się, aż wykres zmieści się w prostokącie
zmniejszanie \varepsilon i ponowne
szukanie \delta
funkcja ze skokiem: dla małego \varepsilon żadne \delta nie wystarcza
Symbol nieoznaczony \left[\frac00\right]: przybliżanie do \frac{\sin x}{x}
●●○ typowy wykład
Licznik i mianownik dążą do zera, a iloraz do 1: przybliżanie widoku pokazuje, że \sin x i x
stają się nieodróżnialne.
Sterowanie: powiększenie, wybór przykładu
Typowy błąd: „\frac00=1” albo „\frac00=0”.
Co zobaczysz krok po kroku
wykresy \sin x i x w zwykłej skali
przybliżanie do zera: krzywe się pokrywają
wykres ilorazu z „dziurą” w x=0 na
wysokości 1
porównanie z \frac{1-\cos x}{x}
(granica 0) i \frac{x}{x^3} (granica nieskończona)
Brak granicy: \sin\frac1x
●●○ typowy wykład
Dwa ciągi x_n\to0 dają różne granice
f(x_n), więc granica w 0 nie istnieje (definicja Heinego).
Sterowanie: liczba wyrazów ciągów, powiększenie
Typowy błąd: „jeśli jeden ciąg daje granicę, to granica istnieje”.
Co zobaczysz krok po kroku
wykres oscylujący coraz szybciej przy zerze (przybliżanie)
ciąg x_n=\frac{1}{n\pi}: wartości
0
ciąg x_n=\frac{1}{\frac\pi2+2n\pi}:
wartości 1
Własność Darboux i metoda bisekcji
●●○ typowy wykład
Funkcja ciągła zmieniająca znak na \langle
a,b\rangle ma miejsce zerowe; bisekcja je znajduje.
Sterowanie: wybór funkcji, dokładność
Co zobaczysz krok po kroku
znaki f(a) i f(b) różne
środek przedziału, wybór połowy ze zmianą znaku (kolejne kroki
odtwarzacza)
tabela kolejnych przedziałów, długość maleje dwukrotnie
kontrprzykład: funkcja nieciągła zmienia znak bez miejsca
zerowego
Pochodna i jej zastosowania
Styczna: monotoniczność, ekstremum, wypukłość
●●○ typowy wykład
Nachylenie stycznej to pochodna f'(x): dodatnie, gdy funkcja rośnie,
ujemne, gdy maleje, zero w ekstremum. Wykres nad styczną oznacza funkcję
wypukłą, pod styczną wklęsłą.
Styczne do x^2 i x^3: tabela współczynników kierunkowych
●○○ wstęp
Dwie zakładki: styczne do paraboli f(x)=x^2 i do wykresu f(x)=x^3. Dla wybranych argumentów tabela
podaje wartość funkcji, współczynnik kierunkowy stycznej i jej równanie.
Zgadnij związek między x a
współczynnikiem a – to pochodna: (x^2)'=2x, (x^3)'=3x^2. Dla x^3 tabela jest na początku pusta: najpierw
policz sam, potem sprawdź.
Sterowanie: punkt styczności (suwak, przeciąganie punktu na wykresie albo
kliknięcie kolumny tabeli)
Typowy błąd: „styczna pozioma oznacza ekstremum” – dla x^3 w punkcie (0,0) styczna jest pozioma, a ekstremum nie
ma.
Od siecznej do stycznej: h\to0
●○○ wstęp
Pochodna jako granica ilorazu różnicowego \frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}.
Sterowanie:x_0, h, wybór funkcji
Typowy błąd: „funkcja ciągła ma pochodną” i „styczna przecina wykres w jednym
punkcie”.
Co zobaczysz krok po kroku
punkty x_0 i x_0+h, sieczna i trójkąt przyrostów \Delta x, \Delta
y
h maleje, sieczna obraca się do
stycznej (z prawej i z lewej strony)
tabela h i ilorazu różnicowego
f(x)=|x| w 0: sieczne z lewej i z prawej dążą do różnych
prostych (brak pochodnej)
Wykres pochodnej rysowany z wykresu funkcji
●●○ typowy wykład
Nachylenie stycznej w każdym punkcie odkładamy jako wartość na drugim
wykresie: tak powstaje f'.
Sterowanie: wybór funkcji
Typowy błąd: „gdzie f ma maksimum, tam f' ma maksimum”.
Co zobaczysz krok po kroku
dwa wykresy jeden nad drugim (wspólna oś x)
styczna jedzie po f, a na dolnym
wykresie zostaje ślad punktu (x,f'(x))
ekstrema f ↔︎ miejsca zerowe f'; przedziały monotoniczności ↔︎ znak
f'
zadanie odwrotne: z wykresu f'
odgadnij kształt f
Badanie przebiegu zmienności krok po kroku
●●○ typowy wykład
Schemat z wykładu jako kroki: dziedzina → granice na krańcach →
asymptoty → f' i monotoniczność →
ekstrema → f'' i wypukłość →
tabela → wykres.
Sterowanie: wybór funkcji z listy zadań
Typowy błąd: „f'(x_0)=0 oznacza ekstremum”
(kontrprzykład x^3).
Co zobaczysz krok po kroku
każdy krok uzupełnia tabelę przebiegu i dodaje element szkicu
(asymptoty, strzałki monotoniczności, punkty)
na końcu szkic zamienia się w dokładny wykres
Wielomiany Taylora
●●● trudniejsze
Kolejne przybliżenia T_n(x)=\sum_{k=0}^n\frac{f^{(k)}(x_0)}{k!}(x-x_0)^k
dla e^x, \sin
x, \ln(1+x).
Sterowanie: stopień n, punkt x_0
Typowy błąd: „więcej wyrazów zawsze daje lepsze przybliżenie wszędzie”.
Co zobaczysz krok po kroku
T_0: stała, T_1: styczna, T_2: parabola dopasowana do krzywizny, …
obszar, w którym błąd jest mniejszy niż 0{,}01, podświetlony
dla \ln(1+x): poza promieniem
zbieżności przybliżenia się rozjeżdżają
Metoda Newtona
●●○ typowy wykład
Miejsce zerowe stycznej jako kolejne przybliżenie: x_{k+1}=x_k-\frac{f(x_k)}{f'(x_k)}.
Sterowanie: punkt startowy x_0, wybór
funkcji
Co zobaczysz krok po kroku
styczna w x_k, jej przecięcie z osią
x
kolejne kroki z przybliżaniem osi; tabela x_k i liczby poprawnych cyfr
zły punkt startowy: rozbieżność lub skok do innego pierwiastka
Reguła de l’Hospitala: kto rośnie szybciej?
●●○ typowy wykład
Porównanie \ln x, x^a, e^x
przy x\to\infty przez iloraz i
oddalanie osi.
Sterowanie: wykładnik a, zakres osi
Typowy błąd: „x^{10} rośnie szybciej niż e^x”, bo tak wygląda na małym przedziale.
Co zobaczysz krok po kroku
wykresy w zwykłej skali: przez chwilę x^{10} wygrywa z e^x
oddalanie: e^x wyprzedza każdą
potęgę
iloraz \frac{x^{10}}{e^x}\to0 i
ilorazy pochodnych krok po kroku
Elastyczność funkcji
●●○ typowy wykładekonomia
E_f(x)=\frac{x f'(x)}{f(x)}: o
ile procent zmieni się f, gdy x wzrośnie o 1\% (np. popyt a cena).
Sterowanie: cena p, parametry funkcji popytu
Typowy błąd: „elastyczność to nachylenie krzywej popytu”.
Co zobaczysz krok po kroku
krzywa popytu, punkt (p,D(p))
wzrost ceny o 1\%: strzałki
przyrostów względnych na obu osiach